You are currently viewing भगवद्गीता अध्याय बारावा (भक्तियोग)

भगवद्गीता अध्याय बारावा (भक्तियोग)

भक्तियोगी हे व्यक्ताची, तर ज्ञानयोगी हे अव्यक्ताची उपासना करतात. सगुण साकाराची उपासना करणारा योगी सर्वोत्तम होय, कारण अव्यक्ताची उपासना क्लेशदायक असते; कारण त्याचा देहाभिमान पूर्णतः गेलेला नसतो. सगुणाची उपासना जे अत्यंत अनन्यभावाने करतात त्यांचा उद्धार भगवंत लगेच करतात.

अभ्यासाहून परोक्ष ज्ञान श्रेष्ठ, परोक्ष ज्ञानाहून ईश्वरध्यान श्रेष्ठ ईश्वरध्यानाहून कर्मफलत्याग श्रेष्ठ आहे, असे भगवंत म्हणतात. ज्ञानोबांनी भक्तोत्तमाची श्रेष्ठ ३९ लक्षणे सांगितली आहेत. त्याचे गुणसंकीर्तन म्हणजे भक्तांना मिळालेला सुखानंदच आहे. असे भक्त अनन्य भक्तीने ईश्वराचे लाडके होतात. जो अंतर्बाह्य शुद्ध, चतुर, तटस्थ आणि दुःखमुक्त आहे, असा कर्तृत्वाचा अभिमान न बाळगणारा माझा भक्त मला प्रिय आहे, असे भगवंत म्हणतात. ज्ञानयोगी अव्यक्ताची उपासना करतात. अव्यक्ताची उपासना क्लेशदायक असते. कारण त्याचा देहाभिमान पूर्णतः गेलेला नसतो. मर्म न जाणता केलेल्या ज्ञानयोगापेक्षा भक्तियोग श्रेष्ठ. ज्ञानाचे डोळे व भक्तीचे हृदय असेल तर मोक्ष काही दूर नाही, असे भगवंत म्हणतात. भाक्तियोगात घेणेही सुखाचे व देणेही सुखाचे असते.. ज्ञानकांड व भक्तिकांड यांना जोडणारा हा अध्याय आहे. भक्तियोग म्हणजे भगवंताची प्रेममय सेवाच होय.

अर्जुन उवाच
एवं सततयुक्त ये भक्तास्त्वां पर्युपासते।
ये चाप्यक्षामव्यक्तं तेषां के योगवित्तमाः ।।१२-१।। श्रीभगवानुवाच
मय्यावेश्य मनो वे मां नित्वयुक्ता उपासते।
श्रद्धया परवोपेतास्ते मे युक्ततमा मताः ।।१२-२॥

अर्जुन म्हणाला अनन्यप्रेमी भक्तजन पूर्वी सांगितलेल्या आपल्या भवन, ध्यानात निरंतर राहून आपणा सगुणरूप परमेश्वराची आणि दूसरे जे केवळ अविनाशी सच्चिदानंदन निराकार ब्रह्माचीच अतिश्रेष्ठ भावाने उपासना करतात, त्या दोन्ही प्रकारच्या भक्तांमध्ये अतिशय उत्तम योगवेत्ते कोण होत? भगवान श्रीकृष्ण म्हणाले, माझ्या ठिकाणी मन एकाग्र निरंतर माझ्या भजन, ध्यानात रत झालेले ने भक्तजन अतिशय श्रेष्ठ श्रद्धेने युक्त होऊन मज सगुणरूप परमेश्वराला भगतात, ते मला योग्यामधील अतिउत्तम योगी वाटतात.

ये त्वक्षरमनिर्देश्यमव्यक्तं पर्युपासते।
सर्वत्रगमचिन्त्यं च कूटस्थमचलं ध्रुवम् ||१२-३॥ सन्नियम्येन्द्रियग्रामं सर्वत्र समबुद्धयः ।
ते प्राप्नुवन्ति मामेव सर्वभूतहिते रताः ।।१२-४।।

परंतु, जे पुरुष इंद्रियसमूहाला चांगल्या प्रकारे ताब्यात ठेवून मन, बुद्धीच्या पलीकडे असणाऱ्या सर्वव्यापी, अवर्णनीय स्वरूप आणि नेहमी एकरूप असणाऱ्या नित्य, अचल, निराकार, अविनाशी, सच्चिदानंदघन ब्रह्माची निरंतर ऐक्यभावनेने ध्यान करीत उपासना करतात, ते सर्व भूतमात्रांच्या कल्याणात तत्पर आणि सर्वांच्या ठिकाणी समान भाव ठेवणारे योगी मलाच येऊन मिळतात.

क्लेशो ऽधिकतरस्तेषामव्यक्तासक्तचेतसाम्।।
अव्यक्ता हि गतिर्दुःखं देहवद्भिरवाप्यते ।।१२-५।।
ये तु सर्वाणि कर्माणि मयि संन्यस्य मत्पराः।
अनन्येनैव योगेन मां ध्यायन्त उपासते।।१२-६।।

सच्चिदानंदघन निराकार ब्रह्मात चित्त गुंतलेल्या त्या पुरुषांच्या साधनांत कष्ट जास्त आहेत, कारण देहाचा अभिमान असणाऱ्यांकडून अव्यक्त ब्रह्माची प्राप्ती कष्टानेच होत असते; परंतु जे मत्परायण भक्तजन सर्व कर्मे माझ्या ठिकाणी अर्पण करून मज सगुणरूप परमेश्वराचीच अनन्य भक्तियोगाने निरंतर चिंतन करीत उपासना करतात..

तेषामहं समुद्धतां मृत्युसंसारसागरात् ।
भवामि नचिरात्यार्थ मय्यावेशितचेतसाम्॥१२-७।।
मध्येव मन आधत्स्व मचि बुद्धि निवेशय
निवसिष्यसि मय्येव अत ऊध्वं न संशयः ।।१२-८।।

हे पार्था! त्या माझ्यात चित्त गुंतवलेल्या प्रेमी भक्तांचा मी तत्काळ मृत्युरूप संसारसागरातून उद्धार करणारा होतो. माझ्यातच मन ठेव. माझ्या ठिकाणीच बुद्धी स्थापन कर म्हणजे मग तू माझ्यातच राहशील, यात मुळीच संशय नाही.

अब चित्तं समाधातुं न शक्नोषि मयि स्थिरम्
अभ्यासयोगेन ततो मामिच्छाप्तुं धनञ्जय ।।१२-९॥ अभ्यासेऽप्यसमर्थोऽसि मल्कर्मपरमो भव।
मदर्थमपि कर्माणि कुर्वन्सिद्धिमवापयसि ।।१२-१०॥

जर तू माझ्यात मन निश्चल ठेवायला समर्थ नसशील तर हे धनंजया अभ्यासरूप योगाने मला प्राप्त होण्याची इच्छा कर. जर तू वर सांगितलेल्या अभ्यासालाही असमर्थ असशील, तर केवळ माझ्याकरिता कर्म कराया हो अशा रीतीने माझ्यासाठी कर्मे केल्यानेही माझ्या प्राप्तीची सिद्धी तू मिळवशील.

अर्थदण्यशक्तोऽमि कर्तुं मद्योगमाश्रितः |
सर्वकर्मफलत्यागं ततः कुरु यतात्मवान् ।।१२-११।।
श्रेयो हि ज्ञानमभ्यासालानाध्यानं विशिष्यते। ध्यानात्कर्मफलत्यागसत्यागाच्छान्तिरनन्तरम् ।।१२-१२।।

जर माझ्या प्राप्तिरूप योगाचा आश्रय करून वर सांगितलेले साधन करायलाही तू असमर्थ असतील, तर मन, बुद्धी इत्यादींवर विजय मिळविभाग होऊन सर्व कर्माच्या फळांचा त्याग कर. मर्म न जाणता केलेल्या अभ्यासापेक्षा ज्ञान श्रेष्ठ आहे. ज्ञानापेक्षा मंत्र स्वरूपाचे ध्यान श्रेष्ठ आहे आणि ध्यानापेक्षाही सर्व कर्माच्या फळांचा त्याग आहे; कारण त्यागाने ताबडतोर परमशांती मिळते..

अद्वेष्टश सर्वभूतानां मैत्रः करुण एव च ।
निर्ममो निरहङ्कारः समदुःखसुख क्षमी।।१२-१३।।
सन्तुष्टः सततं योगी यतात्मा दुवनिक्षयः
मध्यर्पितमनोबुद्धियाँ मद्भक्तः स मे प्रियः ।।१२-१४।।

जो कोणत्याही भूताचा द्वेष करणारा स्वार्थरहित सर्वांवर प्रेम करणारा व अकारण दया करणारा, माझेपणा व मीपणा नसलेता दुख सुखात समभाव असलेला आणि क्षमावान म्हणजे अपराध करणाऱ्या) अभय देणारा असतो. जो योगी नेहमी संतुष्ट असतो, ज्याने शरीर मनवये ताब्यात ठेवलेली असतात, ज्याची माझ्यावर श्रद्धा असते सोमबुद्धी मलाच अर्पण केलेला माझा भक्त मला प्रिय आहे. भगवंताला आहे.

यस्मान्नोद्विजते लोको लोकान्नोविजते च यः।
हर्षामर्षभयोद्वेगैर्मुक्तो यः स च मे प्रियः ।। १२-१५ ।।
अनपेक्षः शुचिर्दक्ष इदासीनो गतव्यथः ।
सर्वारम्भपरित्यागी यो मद्भक्तः स मे प्रियः ॥१२-१६।।

ज्याच्यापासून कोणत्याही जीवाला उद्वेग होत नाही तसेच ज्याला कोणत्याही जीवाचा उद्वेग होत नाही, जो हर्ष, मत्सर, भीती आणि उद्वेग इत्यादींपासून मुक्त असतो, तो भक्त मला प्रिय आहे. ज्याला कशाची अपेक्षा नाही, जो अंतर्बाह्य शुद्ध, चतुर, तटस्थ आणि दुःखामुक्त आहे, असा कर्तृत्वाचा अभिमान न बाळगणारा माझा भक्त मला प्रिय आहे.

यो न हृष्यति न द्वेष्टि न शोचति न काङ्क्षति।
शुभाशुभपरित्यागी भक्तिमान्यः स मे प्रियः ।।१२-१७।।
समः शत्रौ च मित्रे च तथा मानापमानयोः ।
शीतोष्णसुखदुःखेषु समः सङ्गविवर्जितः ।।१२-१८।।

जो कधी हर्षयुक्त होत नाही, द्वेष करीत नाही, शोक करीत नाही, इच्छा करीत नाही, तसेच जो शुभ व अशुभ सर्व कर्माचा त्याग करणारा आहे. तो भक्तियुक्त पुरुष मला प्रिय आहे. जो शत्रू-मित्र आणि मान-अपमान यांविषयी समभाव बाळगतो. तसेच थंडी ऊन, सुख-दुःख इत्यादी इंद्रात ज्याची वृत्ती सारखीच राहते, ज्याला आसक्ती नसते.

तुल्यनिन्दास्तुतिमनी सन्तुष्टो येन केनचित् ।
अनिकेतः स्थिरमतिर्भक्तिमान्मे प्रियो नरः ।।१२-१९।।
ये तु धर्म्यामृतमिदं यथोक्तं पर्युपासते।
बयाना मत्परमा भक्तास्तेऽतीव मे प्रियाः ।।१२-२०।।
ॐ तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादेभक्तियोगो नाम द्वादशोऽध्यायः ॥

ज्याला निंदा-स्तुती सारखीच वाटते, जो ईशस्वरूपाचे मनन करणारा असतो जो काही मिळेल त्यानेच शरीरनिर्वाह होण्याने नेहमी समाधानी असतो, निवासस्थानाविषयी ज्याला ममता किंवा आसक्ती नसते, तो स्थिर बुद्धी असणारा भक्तिमान पुरुष मला प्रिया असतो; परंतु जे श्रद्धाळू पुरुष मत्परायण होऊन या वर सांगितलेल्या धर्ममय अमृताचे निष्काम प्रेमभावनेने सेवन करतात, ते भक्त मला अतिशय प्रिय आहेत.
हे परमसत्य आहे. श्रीमद्भगवद्गीतारूपी उपनिषद तथा ब्रह्मविद्या आणि योगशास्त्राविषयी भक्तियोग हा बारावा अध्याय समाप्त झाला.

Leave a Reply