You are currently viewing भगवद्गीता अध्याय सातवा :- ज्ञानविज्ञान योग

भगवद्गीता अध्याय सातवा :- ज्ञानविज्ञान योग

परमात्म्याची दोन रूपे आहेत. निर्गुण व सगुण. भगवंताचे जे व्यक्त रूप ते विश्व होय. त्यालाच अपरा प्रकृती म्हणतात. ती जड आहे, त्यामागील जे आत्मस्वरूप चैतन्य त्याला परा प्रकृती म्हणतात. यालाच विज्ञान (अपरा प्रकृती) व ज्ञान (परा प्रकृती) म्हणतात.

या अध्यायात भगवंतांनी चौदा रूपे सांगितली आहेत. ती सर्व रूपे व मायारूप प्रकृतीचे त्रिगुण (सत्त्व, रज, तम) परमात्मस्वरुपातूनच निर्माण होतात. ती माया तरून जाता येते; पण प्रापंचिक लोक मायेतच रमतात. पण, आर्त, जिज्ञासू, अर्थार्थी व ज्ञानी भगवत्कृपा लाभावी म्हणून प्रयत्न करतात. ज्ञानी हा सर्वश्रेष्ठ होय.

ज्ञान आणि विज्ञान (अव्यक्त, व्यक्त) ही दोन्हीही भगवंताचीच रूपे आहेत हे आत्मज्ञानी जाणतो. प्रपंच म्हणजे विज्ञान. तो सत्य समजणे हे अज्ञान. जाणिवेचा शिरकाव नाही ते ज्ञान. ज्ञानी भक्ताला वैराग्य, सत्संगत, गुरुकृपा, निष्काम कर्म लाभले की, ब्रह्मप्राप्ती होते.

श्रीभगवानुवाच
मध्यासक्तमनाः पार्थ योगं युज्जन्मदाश्रयः ।
असंशयं समग्र मां यथा ज्ञास्यसि तच्छृणु।।७-१।।
ज्ञानं तेऽहं सविज्ञानमिदं वक्ष्याम्यशेषतः ।
यज्ज्ञात्वा नेह भूयोऽन्यज्ज्ञातव्यमवशिष्यते ।।७-२।।

भगवान श्रीकृष्ण म्हणाले, हे पार्था! अनन्य प्रेमाने मन माझ्या ठिकाणी आसक्त करून तसेच अनन्य भावाने माझा आश्रय घेऊन, योगयुक्त होऊन तू ज्यायोगे संपूर्ण विभूती, शक्ती, ऐश्वर्यादी गुणांनी युक्त, सर्वांचा आत्मा असणाऱ्या मला निःसंशयपणे जाणशील, ऐक, मी तुला विज्ञानासह तत्त्वज्ञान संपूर्ण सांगेन, जे जाणले असता या जगात पुन्हा दुसरे काहीही जाणावयाचे शिल्लक राहत नाही.

मनुष्याणां सहस्रेषु कश्चिद्यतति सिद्धये ।
यततामपि सिद्धानां कश्चिन्मां वेत्ति तत्त्वतः ।।७-३।।

हजारो मनुष्यांमध्ये कोणी एखादा माझ्या प्राप्तीसाठी प्रयत्न करतो आणि त्या प्रयत्न करणाऱ्या योग्यांमध्येही एखादाच मत्परायण होऊन मला खऱ्या स्वरूपाने जाणतो.

भूमिरापोऽनलो वायुः खं मनो बुद्धिरेव च ।
अहंकार इतीयं मे भिन्ना प्रकृतिरष्टधा।।७-४।।
अपरेयमितस्त्वन्यां प्रकृतिं विद्धि मे पराम्।
जीवभूतां महाबाहो ययेदं धार्यते जगत्।।७-५।।

पृथ्वी, जल, अग्नी, वायू, आकाश, मन, बुद्धी, आणि अहंकार अशी ही आठ प्रकारात विभागलेली माझी प्रकृती आहे. ही आठ प्रकारचे भेद असणारी माझी अपरा म्हणजे अचेतन प्रकृती आहे. आणि हे अर्जुना! हिच्याहून दुसरी, जिच्यायोगे सर्व जग धारण केले जाते, ती माझी जीवरूप परा म्हणजे चेतन प्रकृती समज.

एतद्योनीनि भूतानि सर्वाणीत्युपधारय ।
अहं कृत्स्नस्य जगतः प्रभवः प्रलयस्तथा।।७-६।।
मत्तः परतरं नान्यत्किञ्चिदस्ति धनञ्जय मयि
सर्वमिदं प्रोतं सूत्रे मणिगणा इव।।७-७।।

सर्व सजीवमात्र या दोन प्रकृतीपासूनच उत्पन्न झालेले आहे आणि मी सर्व जगाची उत्पत्ती आणि प्रलय आहे. अर्थात, सर्व जगाचे मूळ कारण आहे, हे तू जाण. हे धनंजया! माझ्याहून निराळे दुसरे कोणतेही परम कारण नाही. हे संपूर्ण जग दोन्यात मणी ओवावेत, तसे माझ्यात गुंफलेले आहे.

रसोऽहमप्सु कौन्तेय प्रभास्मि शशिसूर्ययोः।
प्रणवः सर्ववेदेषु शब्दः खे पौरुषं नृषु ।।७-८।।
पुण्यो गन्धः पृथिव्यां च तेचश्चास्मि विभावसौ ।
जीवनं सर्वभूतेषु तपश्चास्मि तपस्विषु।।७-९।।

हे अर्जुना! मी पाण्यातील रस आहे, चंद्र-सूर्यातील प्रकाश आहे, सर्व वेदांतील ओंकार आहे, आकाशातील शब्द आणि पुरुषातील पुरुषत्व आहे. मी पृथ्वीतील पवित्र गंध आणि अग्नीतील तेज आहे. तसेच सर्व सजीवांचे जीवन आहे आणि तपस्व्यांतील तप मी आहे.

बीजं मां सर्वभूतानां विद्धि पार्थ सनातनम्।
बुद्धिर्बुद्धिमतामस्मि तेजस्तेजस्विनामहम्।।७-१०।।
बलं बलवतां चाहं कामरागविवर्जितम् ।
धर्माविरुद्धो भूतेषु कामोऽस्मि भरतर्षभ।।७-११।।

हे पार्था! तू संपूर्ण सजीवांचे सनातन कारण मलाच समज. मी बुद्धिमानांची बुद्धी आणि तेजस्व्यांचे तेज आहे. हे भरतश्रेष्ठा! मी बलवानांचे आसक्तिरहित व कामनारहित बल म्हणजे सामर्थ्य आहे आणि सर्व सजीवांतील धर्माला अर्थात शास्त्राला अनुकूल असा काम आहे.

ये चैव सात्त्विका भावा राजसास्तामसाश्च ये।
मत्त एवेति तान्विद्धि न त्वहं तेषु ते मयि ।।७ – १२।।
त्रिभिर्गुणमयैर्भावैरेभिः सर्वमिदं जगत् । मोहितं
नाभिजानाति मामेभ्यः परमव्ययम् ।।७-१३।।

आणखीही जे सत्त्वगुणापासून, रजोगुणापासून आणि तमोगुणापासून उत्पन्न जे होणारे भाव व पदार्थ आहेत, ते सर्व माझ्यापासूनच उत्पन्न होणारे आहेत, असे तू समज; परंतु वास्तविक पाहता त्यांच्यात मी आणि माझ्यात ते नाहीत. गुणांचे कार्य असणाऱ्या सात्त्विक, राजस आणि तामस या तिन्ही प्रकारच्या भावांनी हे सारे जग सजीव समुदाय मोहित झाले आहे. त्यामुळे तिन्ही गुणांच्या पलीकडे असणाऱ्या अविनाशी अशा मला ते ओळखत नाहीत.

दैवी होषा गुणमयी मम माया दुरत्यया।
मामेव ये प्रपद्यन्ते मायामेतां तरन्ति ते।।७-१४।।
न मां दुष्कृतिनो मूढाः प्रपद्यन्ते नराधमाः ।
माययापहृतज्ञाना आसुरं भावमाश्रिताः ।।७-१५।।

कारण, ही अलौकिक अर्थात अतिअद्भूत त्रिगुणात्मक माझी माया पार होण्यास फार कठीण आहे; परंतु जे केवळ मलाच निरंतर भजतात, ते या मायेला ओलांडून जातात य म्हणजे संसारातून तरून जातात. मायेने ज्यांचे ज्ञान हिरावून घेतले आहे, असे आसुरी स्वभावाचे, पुरुषांमध्ये नीच असणारे, दुष्ट कर्मे करणारे मूढ लोक मला भजत नाहीत.

चतुर्विधा भजन्ते मां जनाः सुकृतिनोऽर्जुन।
आतों जिज्ञासुरर्थार्थी ज्ञानी च भरतर्षभ।।७-१६।।
तेषां ज्ञानी नित्ययुक्त एकभक्तिर्विशिष्यते।
प्रियो हि ज्ञानिनोऽत्यर्थमहं स च मम प्रियः ।।७-१७।।

हे भरतवंशीयांमध्ये श्रेष्ठ अर्जुना! उत्तम कर्मे करणारे अर्थार्थी, आर्त, जिज्ञासू आणि ज्ञानी असे चार प्रकारचे भक्त मला भजतात. त्यांपैकी नेहमी माझ्या ठिकाणी ऐक्य भावाने स्थित असलेला अनन्य प्रेम-भक्ती असलेला ज्ञानी भक्त अतिउत्तम होय; कारण मला तत्त्वतः जाणणाऱ्या ज्ञानी माणसाला मी अत्यंत प्रिय आहे आणि तो ज्ञानी मला अत्यंत प्रिय आहे.

उदारा: सर्व एवैते ज्ञानी त्वात्मैव मे मतम्।
आस्थितः स हि युक्तात्मा मामेवानुत्तमां गतिम्।।७-१८।।
बहूनां जन्मनामन्ते ज्ञानवान्मां प्रपद्यते ।
वासुदेवः सर्वमिति स महात्मा सुदुर्लभः ।।७-१९।।

हे सर्वच उदार आहेत; परंतु ज्ञानी तर साक्षात माझे स्वरूपच आहे, असे माझे मत आहे. कारण, तो माझ्या ठिकाणी मन-बुद्धी असणारा ज्ञानी भक्त अतिउत्तम गतिस्वरूप अशा माझ्यामध्येच चांगल्या प्रकारे स्थित असतो. पुष्कळ जन्मांच्या शेवटच्या जन्मात तत्त्वज्ञानी झालेला पुरुष सर्व काही वासुदेवच आहे, असे समजून मला भजतो, तो महात्मा अत्यंत दुर्मिळ आहे.

कामैस्तैस्तैर्हतज्ञानाः प्रपद्यन्तेऽन्यदेवताः।
तं तं नियममास्थाय प्रकृत्या नियताः स्वया ।। ७-२०।।
यो यो यां यां तनुं भक्तः श्रद्धयार्चितुमिच्छति।
तस्य तस्याचलां श्रद्धां तामेव विदधाम्यहम् ।।७-२१।।

त्या त्या भोगांच्या इच्छेने ज्यांचे ज्ञान हिरावून घेतले आहे, असे लोक आपापल्या स्वभावाने प्रेरित होऊन, निरनिराळे नियम पाळून इतर देवतांची पूजा करतात. जो जो सकाम भक्त ज्या ज्या देवतास्वरूपाचे श्रद्धेने पूजन करू इच्छितो, त्या त्या भक्ताची त्याच देवतेवरील श्रद्धा मी दृढ करतो.

स तया श्रद्धया युक्तस्तस्याराधनमीहते ।
लभते च ततः कामान्मयैव विहितान्हि तान्।।७-२२।।
अन्तवत्तु फलं तेषां तद्भवत्यल्पमेधसाम्।
देवान्देवयजो यान्ति मद्भक्ता यान्ति मामपि ।।७-२३।।

तो त्या श्रद्धेने युक्त होऊन त्या देवतेचे पूजन करतो आणि त्या देवतेकडून मीच ठरविलेले ते इच्छित भोग निश्चितपणे मिळवितो; पण त्या अल्पबुद्धी लोकांचे ते फळ नाशिवंत असते. तसेच देवतांची पूजा करणारे देवतांना प्राप्त होतात आणि माझे भक्त मला कसेही भजोत, अंती मलाच येऊन मिळतात.

अव्यक्तं व्यक्तिमापन्नं मन्यन्ते मामबुद्धयः ।
परं भावमजानन्तो ममाव्ययमनुत्तमम्।।७-२४।।
नाहं प्रकाशः सर्वस्य योगमायासमावृतः ।
मूढोऽयं नाभिजानाति लोको मामजमव्ययम्।।७-२५।।

मूढ लोक माझ्या सर्वश्रेष्ठ, अविनाशी अशा परमभावाला न जाणता मन इंद्रियांच्या पलीकडे असणाऱ्या, सच्चिदानंदघन परमात्मस्वरूप मला मनुष्याप्रमाणे जन्म घेऊन प्रगट झालेला मानतात. आपल्या योगमायेने लपलेला मी सर्वांना प्रत्यक्ष दिसत नाही म्हणून हे अज्ञानी लोक जन्म नसलेल्या आणि अविनाशी मला परमेश्वराला जाणत नाहीत. अर्थात, मी जन्मणारा-मरणारा आहे, असे समजतात.

वेदाहं समतीतानि वर्तमानानि चार्जुन।
भविष्याणि च भूतानि मां तु वेद न कश्चन ।।७-२६।।
इच्छाद्वेषसमुत्थेन द्वन्द्वमोहेन भारत ।
सर्वभूतानि सम्मोहं सर्गे यान्ति परन्तप ।।७-२७।।

हे अर्जुना! पूर्वी होऊन गेलेल्या, वर्तमानकाळातील आणि पुढे होणाऱ्या सर्व सजीवांना मी जाणतो; पण श्रद्धा, भक्ती नसलेला कोणीही मला जाणत नाही. हे भरतवंशी अर्जुना! सृष्टीत इच्छा व द्वेष यांमुळे उत्पन्न झालेल्या सुख-दुःखरूप द्वंद्वाच्या मोहाने सर्व सजीव अत्यंत अज्ञानाला प्राप्त होतात.

येषां त्वन्तगतं पापं जनानां पुण्यकर्मणाम्।
ते इन्द्रमोहनिर्मुक्ता भजन्ते मां दृढव्रताः ।।७-२८।।
जरामरणमोक्षाय मामाश्रित्य यतन्ति ये ।
ते ब्रह्म तद्विदुः कृत्तनमध्यात्यं कर्म चाखिलम्।।७-२९।।

परंतु निष्काम भावाने श्रेष्ठ कर्मांचे आचरण करणाऱ्या ज्या पुरुषांचे पाप नष्ट झाले आहे, ते राग-द्वेष यांनी उत्पन्न होणाऱ्या इंद्ररूप मोहापासून मुक्त असलेले दृढनिश्चयी भक्त मला सर्व प्रकारे भजतात, जे मला शरण येऊन वार्धक्य व मरण यांपासून सुटण्याचा प्रयत्न करतात ते पुरुष, ते ब्रह्म, संपूर्ण अध्यात्म आणि संपूर्ण कर्म जाणतात.

साधिभूताधिदैवं मां साधियज्ञं च ये विदुः।
प्रयाणकालेऽपि च मां ते विदुर्युक्तचेतसः।।७-३०।।
ॐ तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे ज्ञानविज्ञानयोगो नाम सप्तमोऽध्यायः ॥

जे पुरुष अधिभूत, अधिदैव व अधियज्ञ यांसह (सर्वांच्या आत्मरूप अशा) मला अंतकाळीही जाणतात, ते युक्त चित्ताचे पुरुष मला जाणतात, म्हणजे मला येऊन मिळतात. हे परमसत्य आहे. श्रीमद्भगवद्गीतारूपी उपनिषद तथा ब्रह्मविद्या आणि योगशास्त्राविषयी ज्ञानविज्ञान योग हा सातवा अध्याय समाप्त झाला.

Leave a Reply